Экспедыцыйна-палявыя даследаванні

Галоўная Уверх Агляд сайта

 

Экспедыцыйна-палявыя даследаванні

Сярод форм правядзення палявых даследаванняў Акадэміі музыкі значнае месца належыць экспедыцыям ў рамках летняй практыкі студэнтаў музыказнаўчага і кампазітарскага аддзяленняў. Іх вылучае суцэльнае, на аснове рэкагнасцыровачных і паўторных выездаў, пераважна франтальным ахопе аб'ектаў назірання, абследаванне беларускай этнічнай тэрыторыі. Геаграфія экспедыцый ахоплівае большую частку сучаснай адміністратыўнай тэрыторыі Беларусі, а таксама некаторыя сумежныя раёны Смаленскай, Пскоўскай і Кіеўскай абласцей.

Кіраўнікамі студэнцкіх экспедыцый у розныя гады выступалі Л.С. Мухарынская, Л.Н. Фёдараў, Т.С. Якіменка, Л.П. Касцюкавец, І.Дз. Назіна, Т.С. Ляшчэня, Т.Л. Бярковіч, М.І. Казловіч, Т.Л. Канстанцінава, В.М. Прыбылова, К.М. Крывашэйцава. Спецыялізаваныя экспедыцыі па вывучэнні беларускай народнай інструментальнай культуры праводзіліся І.Дз. Назіной і М.І. Казловічам.

Змест і вынікі экспедыцыйна-палявой работы этнамузыколагаў Акадэміі музыкі, актуальныя пытанні фіксацыі, захоўвання, апрацоўкі і сістэматызацыі фондаў фонаархіва этнамузыкі, як і іншыя пытанні, якія ўваходзяць у праблемнае поле сучаснага этнамузыказнаўства, асвятляюцца ў спецыялізаваных навуковых і перыядычных выданняў.

* * *

Музычна-этнаграфічныя экспедыцыі 20112012 навучальнага года (глядзі таксама: архіў).

У 2011–2012 вучэбным годзе музычна-этнаграфічныя экспедыцыі Акадэміі музыкі праводзіліся ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці (навуковы кіраўнік – прафесар кафедры беларускай музыкі Л.П. Касцюкавец, пры ўдзеле метадыста КТМК Л.Ф. Баранкевіч). Разам з матэрыяламі Расонскай экспедыцыі ў фонаархіў этнамузыкі БДАМ поступілі аўдыя-, відэа- і фотаматэрыялы экспедыцыі, праведзенай у Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці метадыстамі КТМК В.М. Прыбыловай і Т.Л. Канстанцінавай па індывідуальнаму плану работы ў аддзеле "Музычнае мастацтва і этнамузыкалогія" Цэнтра даследавання беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН РБ. Прыводзім справаздачы кіраўнікоў экспедыцый.

 

Отчёт научного руководителя фольклорной экспедиции в Россонский район Витебской области Л.Ф. Костюковец.

Фольклорная экспедиция в Россонский район Витебской области проводилась со 2-го по 26 июля 2012 года. Цель экспедиции не только сплошное обследование региона, но, в первую очередь, запись песен, поверий, легенд родины Яна Барщевского и поиски упомянутых в его книге "Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях" жанров. По сути дела, экспедиция прошла под кодовым названием "По следам Яна Барщевского". Добавим также, что сплошного обследования фольклора Россонского района в ХIХ и ХХ веках ещё не было. Нами было установлено, что ряд песен был записан в 60-х годах Л. Фёдоровым, Ващенко, в 1972 и 1974 гг. И.Д. Назиной и З.Я. Можейко. Позже целый ряд песен записала И. Синевич. Это, в первую очередь, обрядовый фольклор.

Яном Барщевским и его записями, к сожалению, в то время никто не интересовался. Да и сейчас еще не обнаружены материалы его архива и сам архив. Достаточно упомянуть даты его жизни. Дату рождения относят к 1794 г., по другим сведениям 1790 г. и даже 1796 г. или 1797 г. Дату смерти определяют прибавлением к этим датам количества лет прожитой жизни (Ю. Барташевич "жил 61 год", в церковной же книге указывается, что умер Барщевский, когда ему было около 54 лет). К сожалению, и деревня Мураги, в которой он родился, на сегодняшний день нежилая. Таких деревень в Россонском районе большое количество. Там либо остался один, либо реже два человека. Остальное место занимают дачники, чаще всего россияне. Понятно, что там уже нет исполнителей и хранителей музыкально-поэтического и инструментального фольклора. Это деревни: Ходаны, Сосновый Бор, Конюхово, Марково, Латышево, Машница, Старосеков Двор, Изубылино, Купелище, Рудня Янковичского сельсовета; Дворище Петраково, Харитоново, Верятино, Жогры, Кулешово Горбачевского сельсовета; а также деревни, в которых уже умерли бывшие исполнители Драгуново, Дудчино, Прихабы, Булгаки, Липовка, Борисково, Грибово, Долгоборье, Замошье, Озерцы, Морочково, Юховичи, Мураги, Тофели, Болбечино, Прибытки, Лазарево (помечена на географической карте как нежилая) и другие. Еще раньше много сел было сожжено фашистами (там родились отдельные исполнители). Все это свидетельствует о трудностях полевой работы экспедиции и неравномерности каждодневной записи.

Народные песни и инструментальная музыка (реже) были записаны нами в деревнях Селявщина, Янковичи (обследованы трижды), Ковали (умирающая деревня), Бирюзово, Альбрехтово, Горбачево, Якубово, Клястица, Горспля (раньше Яцинов Двор), Гречушино, г/п Россоны (дважды), Соколище, Кульнёво (дважды), Краснополье, Головчицы, Межево (от В.В. Филимонова весь репертуар собственного сочинения религиозной направленности).

Помимо исполнителей, являющихся постоянными жителями Россонского района, были информаторы из Хойникского района, из Речицы Гомельской области, из Верхнедвинского района Витебской области.

В труднейших условиях (исполнители давно не пели, слышали песни в детстве или ранней юности) нам удалось записать 374 образца, из них песенных 335, инструментальных (гармонь, баян) 22 и поэтических (стихотворения собственного сочинения 10) образцов, а также пока не учтенные рацеи к колядным песням. Среди них белорусские: основной традиционный репертуар связан с праздниками зимнего и летнего солнцестояния. Это колядные, щедровки, купальские и петровские, в том числе купальские баллады. Впервые записали купальскую сиротскую песню. Из других жанров волочебные, дударские, дожиночные, жнивные (жытныя), покосная, хрэсьбінскія, самые разнообразные свадебные (среди них "як абувалі свата", свадебные сиротские, "як нявесце косу рэжуць", "як свякроў нявестку будзіць", "перад свадзьбай", "на пасад"), семейно-бытовые, детские, колыбельные, баллады, беседные (застольные), "ільнавыя", "як па грыбы ходзяць", частушки, припевки с танцем, шуточные, любовные лирические, современная лирико-патриотическая, примацкая, псальмы, современные псальмы, а также рацеи и стихотворения собственного сочинения. Необходимо отметить также характерный плач кукушки на кладбище, а также обращение к ней с вопросом, сколько еще лет осталось жить.

Русские баллады на слова профессиональных поэтов Ожегова, Лермонтова, Апухтина и неизвестных авторов; романсы, солдатские, партизанские авторские, советские авторские, солдатские, военные, советские массовые, казачьи, современная авторская баллада, пастораль (также авторская), любовно-лирические песни разлуки, сиротские, плясовая, тюремная.

Инструментальная музыка (баян - гармоника) включает танцы: карапет (он же тустеп, «Лысы»), польки, нареченьку, пад’эспань, краковяк (в том числе на три колена), вальс, субботу, местные танцы джанджоху, бес, шахтер, кокетку, польку, а также русский танец ("Во саду ли, в огороде"), "зелёная роща". Помимо этого свадебный марш и аккомпанемент к песням.

Необходимо также отметить рассказы об обрядах, гаданиях, травах, поверья, предания, объяснения названий сел (их этимология), многочисленные рассказы о русалках, чаровниках. С одним из них нам пришлось встретиться. Свои песни исполнительницы перенимали от мамы, отца, бабушки, свекрови, более старших певиц.

Поскольку россонский край партизанский (здесь шли самые тяжёлые бои в годы Великой Отечественной войны), мы подробно записали рассказы очевидцев и непосредственных участников наших исполнителей. Хотелось бы, чтобы студенты знали обо всех тяготах войны, выпавших на долю нашей страны.

Возрастной состав исполнителей разнообразен и охватывает широкий диапазон: 1921 года рождения, 1924, 1927, 1928, 1929, 1931, 1936, 1938, 1939, 1940, 1942, 1946, 1947, 1949, 1951, 1954, 1955, 1956, 1957, 1959, 1962, 1968, 1971, 1999. Самой старшей нашей исполнительнице из деревни Клястица Анне Мироновне Авласёнок (родом из деревни Ковали) девяносто лет, родилась 4 декабря 1921 года. Очень хороший, светлый человек, оптимистка, умница, с великолепной памятью. Певица спела прекрасные колядные, купальские, свадебные, жнивную, крестинные. Оригинальный текстовый вариант прозвучал в исполнении "Лявоніхі". В основе же этой припевки с танцем лежит мелодия скакухи, о которой в свое время писали Ян Барщевский и П.А. Бессонов. Певица рассказала о чаровницах, о "зеллі-купаллі", в котором заключена "дзявоцкая красата", о том, что она сама слышала пение русалки и раньше знала её песни. Мы собирались приехать к ней ещё раз, но дочь сказала, что Анна Мироновна очень слаба, обещала вспомнить песни русалки. Замечательную певицу Валентину Петровну Литвинову (р. 1929) из деревни Альбрехтово когда-то записывала И. Синевич. Мы записали от неё 31 песню. Самая младшая исполнительница Юлия Олеговна Жбанко (р. 1999) приехала к своей прабабушке Нелли Ивановне Гурновой (деревня Кульнёво). Нелли Ивановна прекрасная, самая лучшая певица нашей экспедиции, передаёт свои песни правнучке.

Из хоровых коллективов мы записали Селявщинский и высокопрофессиональный хор "Крыніца" из деревни Янковичи. Этот коллектив (семь певиц, певец и баянист-гармонист) включает, в основном, приезжих из Миорского района Витебской области, Ветковского района и из Речицы Гомельской областей, а также из российских областей Курской, Орловской, Челябинской. Единственная местная исполнительница – заведующая клубом Татьяна Петровна Самуйлова, которая  окончила Новополоцкое музыкальное училище по классу балалайки. Помимо современных песен, коллектив собирает и исполняет старинные песни Россонского района. Благодаря ему нам удалось записать песни деревни Мураги, в которой родился Ян Барщевский. Все участники коллектива талантливые, музыкально одаренные люди, энтузиасты, влюбленные в народную песню. Они прекрасно интонируют, артистичны, поют с огромным удовольствием, замечательно танцуют все указанные ранее танцы. В качестве музыкальных инструментов используют ударные: трещотку и рубель, качалку для белья, бубен, маслобойку, стиральную доску (все инструменты сфотографированы). Баянист и гармонист Владимир Федорович Гаврилович (р. 1949) виртуоз-самоучка, одарённейший музыкант, учился у отца Татьяны Петровны выдающегося гармониста-самоучки Петра Павловича Литвинова. Родом из Житковичского района. по профессии историк, окончил БГУ. Ещё один гармонист-самоучка Владимир Иванович Столбунов (р. 1939) из городского посёлка Россоны. Прекрасными гармонистами-самоучками были его дед и отец, сам он играет на гармони с восьми лет, сочиняет стихи и музыку.

Россонщина всегда славилась своими танцами. Очень часто встречалось выражение "ісці на брыксы" "ісці ў хату танцаваць" (Янковичи), "хадзілі на брыксы", "брыксы-вячоркі" (Россоны). Выяснили также, что такое купальское зелье это цветки "багаткі", по ним раньше гадали на купалье.

Нашу экспедицию можно считать уникальной, уверена, что она не только своевременна, но и после нас такой материала больше не соберут. Конечно, здесь ещё должны поработать хореографы. Печально, что старые хранительницы песен и белорусского фольклора в Россонском районе уходят, но есть надежда, что фольклор Россонского района сохранится благодаря таким истинным знатокам и исполнителям, как Нелли Ивановна, передающая эстафету своей правнучке. Хочется также отметить, что оснащение экспедиции остаётся неудовлетворительным: старенький магнитофон, отсутствие киноаппаратуры, трудности с транспортом.

 

Экспедыцыя ў Глыбоцкі раён Віцебскай вобласці (28.05.2012 – 08.06.2012) В.М. Прыбыловай і Т.Л. Канстанцінавай.

Тэрыторыя Глыбоцкага раёна была абрана для правядзення экспедыцыйнага даследавання невыпадкова. Музычна-фальклорныя экспедыцыі Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі, якія ў мінулыя гады на гэтых тэрыторыях адбываліся двойчы, мелі лакальны альбо кропкавы характар. У 1978 годзе пад кіраўніцтвам Т.С. Якіменка былі абследаваны тры вёскі паўночнай Глыбоччыны (Вялец, Сукліна, Шчарбы). У 1990 годзе С. І. Мыцько зрабіў фоназапісы ў двух населеных пунктах центральнай часткі раёна (Нямірава, Прыпернае). Яркія і каштоўныя матэрыялы, назапашаныя ў гэтых экспедыцыях, тым ня менш не даюць суцэльнага ўяўлення аб народнапесенных традыцыях Глыбоцкага раёна. Дарэчы ў існуючых публікацыях (этнамузыкалагічных, фалькларыстычных) названая тэрыторыя прадстаўлена таксама вельмі сціпла. Пры распрацоўцы пэўных этнамузыкалагічных праблем (у межах навукова-даследчай дзейнасці супрацоўнікаў кабінета традыцыйных музычных культур, студэнцкіх курсавых і дыпломных работ) у апошнія гады востра адчувалася нястача як уласна музычнага, так і этнаграфічнага матэрыялу. У выніку ў 2012 годзе супрацоўнікамі кабінета  В.М. Прыбыловай і Т.Л. Канстанцінавай была здзейснена музычна-этнаграфічная экспедыцыя з мэтай франтальнага абследавання тэрыторыі Глыбоцкага раёна.

Пад час экспедыцыі было абследавана 24 населеных пункта Глыбоцкага раёна, сярод якіх сеансы запісу адбыліся ў г. Глыбокае, вв. Азярцы, Варанова, Дзеркаўшчына, Загор’е, Залессе, Калечполле, Карабы-2, Каралевічы, Кухарава, Латыгаль, Лучайка-2, Мацюкова, Празарокі, Праходы, Сапеліна, Свілко-2.

Як яшчэ раз паказала сёлетняя экспедыцыя, сучасны стан народнапесенных культуры можна вызначыць як хуткае згасанне аўтэнтычных форм. Гэта выклікала пад час працы значныя цяжкасці ў пошуку спевакоў і музыкантаў, а таксама патрабавала вялікіх намаганняў пры іх апытанні. Карціну пашырэння пэўных песенных жанраў каляндарнага і сямейнага цыклаў немагчыма было б высвятліць без выкарыстання вусных звестак аб бытаванні ў мінулым адпаведных песенных узораў, якія сучасныя інфарматары сёння ўжо не могуць узнавіць альбо памятаюць іх у выкананні старэйшых пакаленняў.

Тым не менш, нягледзячы на аб’ектыўныя цяжкасці сучаснай экспедыцыйна-палявой работы, яна дала вельмі плённыя вынікі. Этнаграфічна-музычныя матэрыялы экспедыцыі склалі 16 СД (каля 18 гадзін гучання, 466 пазіцый у рэестры), відэа і фотадакументы.

Здзейсненае франтальнае абследаванне тэрыторыі паказала розную ступень захаванасці песенных і інструментальных народных традыцый.

На Глыбоччыне каляндарна-земляробчы цыкл па агульнай суме запісаў прадстаўлены ўсімі сезоннымі падцыкламі і жанрава-функцыянальнымі групамі. Паўсюднымі і найбольш устойліва захаванымі выступаюць калядныя ("цярэшка") і велікодныя (валачобныя, псальмы) песенна-абрадавыя традыцыі. У веснавым цыкле таксама зафіксаваны напевы агульнапрымеркаваныя да вясны і тыя, што спявалі "як бялілі палотна". Песенна-абрадавыя практыкі летняга сезону купалля на тэрыторыі Глыбоцкага раёна былі вядомыя паўсюдна. Аднак здзейсніць фіксацыі купальскіх напеваў удалося толькі ў шасці з наведаных намі вёсак. На Глыбоччыне, як паказала сучаснае экспедыцыйнае даследаванне, праяўлена такая асаблівасць структуравання каляндарнага цыкла як функцыянальная злітнасць жніўнага і восеньскага песенных цыклаў. Адны і тыя ж тыпавыя напевы ў мясцовых спеўных практыках, паводле каментараў спевакоў, выконвалі розныя абрадавыя функцыі (жніва, дажынак альбо восені). У восеньскі цыкл таксама ўваходзяць напевы талакі, якія ў палявых матэрыялах прадстаўлены адзінкавымі ўзорамі.

Сямейна-абрадавы цыкл Глыбоцкага раёна, як і паўсюдна ў паўночнабеларускім рэгіёне, і сёння дастаткова рэпрэзентатыўны. Пад час экспедыцыі было запісана 40 узораў вясельных і 13 узораў хрэсьбінскіх напеваў. Варта асобна адзначыць фіксацыю некалькіх пахавальных галашэнняў.

Своеасабалівасць песеннага ландшафта Глыбоччыны вызначае канфесійны фактар. Менавіта ён вызначае найбольшую захаванасць старажытных песенна-абрадавых традыцый у вёсках з пераважаючым праваслаўным насельніцтвам і дастатковую разрэджанасць каляндарнага і сямейна-родавага цыклаў ў вёсках, дзе прэваліруюць каталікі. Адзначым такую асаблівасць мясцовых спеўных практык у каталікоў, як існаванне ў каляндарным цыкле групы "маёвых" песень. Апошнія, хоць і маюць нефальклорную прыроду, але замацаваліся і функцыяніруюць як народныя спеўныя практыкі, прымеркаваныя да пэўнага перыяду. Яшчэ адной характэрнай этнаканфесійнай рысай Глыбоччыны выступае наяўнасць шэрагу пасяленняў, дзе пераважаюць старавер. Арганічна ўліўшыся з цягам часу ў мясцовы зрэз абрадавай культуры і стаўшы яе носьбітамі, яны разам з гэтым захавалі знакавую для старавераў карагодна-гульнявую традыцыю.

Яркім цэнтрам захавання народна-інструментальных традыцый у Глыбоцкім раёне выступаюць дзве суседнія вёскі Гарнастаі і Мацюкова, дзе сёння пражываюць тры пакаленні гарманістаў-сваякоў. Выдатная якасць зафіксаваных ад іх узораў (пераважна танцавальных найгрышаў) вызначаецца актыўным станам выканальніцкай традыцыі.

Вельмі карысным набыткам экспедыцыі стаў прыватны архіў галоўнага спецыяліста арганізацыйна-метадычнага цэнтра Глыбоцкага раённага аддзела культуры Н.У. Нікіфаровіч, які быў перададзены ёй для капіравання (16 кас.). Ён захоўвае ўнікальныя па ўзроўні прадстаўлення этнамузычнай традыцыі аўтэнтычныя запісы спевакоў і музыкантаў Глыбоччыны, зробленыя пачынаючы з 1980-х гг.

Сабраны матэрыял дае магчымасць спецыяльнага этнамузыкалагічнага вывучэння традыцыйнай культуры Глыбоцкага раёна як на ўзроўні песеннай сістэмы, так і лакальных праяў у рамках паўночнабеларускага рэгіёну.

 

Паўловіч Яніна Пятроўна (1930 г. н.), вёска Праходы.

Чаго цяцера з бору ляцела ("асенняя, уборка")

 

Найневіч Таццяна Філіпаўна (1929 г.н.), вёска Свілко-2.

Рамова поля й, рамова («на купала, благая»)

 

Януш Леаніла Аркадзьеўна (1933 г.н.), вёска Загор'е.

Божа мой, а ель мая зялёная, Божа ж мой («вясной, як палотна бялілі»)

 

Патарочына Матрона Афанас'еўна (1927 г.н.), вёска Залессе.

Ідзём, братцы, ўдоль вуліцы («хазяйскі Хрыстос», валачобная)

 

Арэх Соф'я Антонаўна, 1930 г.н., в. Лучайка-2.

Кума й па саду хадзіла (хрэсьбінская кумам)

 

Кабінет этнамузыкі размешчаны ў аўд. № 417 галоўнага корпуса Акадэміі музыкі (вул. Інтэрнацыянальная, 30). Электронны адрас: folkbgam@mail.ru